დასრულებული პროექტები
სტატიები
სტატიები მომზადდა პროექტ „სტრატეგიული სამართალწარმოება ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებათა დასაცავად“ ფარგლებში, რომელიც მხარდაჭირეილია ფონდი „ღია საზოგადოება-საქართველო-ს მიერ“. სტატიები იხილეთ თანდართულ ფაილში: სტატია
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით, პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციად არ ჩაითვალა, როდესაც უმრავლესობამ ქალაქ ახალციხის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს იურიდიული კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობიდან ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიის წევრი გადააყენა.

2014 წლის ნოემბერში, კოალიცია „ქართული ოცნების“ წარმომადგენლებმა პარტია „თავისუფალი დემოკრატების“ წევრი რიგგარეშე სხდომაზე გადააყენეს კომისიის თავმჯდომარის პოსტიდან. რიგგარეშე სხდომის მოწვევის საფუძველი გახდა პარტია „თავისუფალი დემოკრატების“ ოპოზიციაში გადასვლა და კოალიცია „ქართული ოცნების“ დატოვება.

კომისიის თავმჯდომარეობიდან გადაყენებული საკრებულოს წევრი სამართლებრივი გზით დაუპირისპირდა პოლიტიკური ნიშნით სავარაუდო დისკრიმინაციულ მოპყრობას.

მიუხედავად იმისა, რომ ოპოზიციაში გადასვლა ცალსახად იყო იურიდიულოი კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობიდან გადაყენების ერთადერთი საფუძველი და ამას აშკარად ცხადყოფდნენ საქმის გარემოებები, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ პოლიტიკური შეხედულების ნიშნით დისკრიმინაციად არ შეაფასა მოცემული შემთხვევა.

უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ:

„..კომისიის შექმნა, მისი თავმჯდომარის არჩევა და თანამდებობიდან გადაყენების საკითხი საკრებულოს დისკრეციას მიეკუთვნება.. საკრებულოს წევრების მიერ მათთვის დაკისრებული მოვალეობის შესრულება, რიგგარეშე სხდომაში მონაწილეობის მიღება და ამა თუ იმ კანდიდატურისთვის ხმის მიცემა ან არ მიცემა, ვერ ჩაითვლება დისკრიმინაციად. საკრებულოს წევრი ამ დროს სარგებლობს მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილებით, რომლის განხორციელებითაც არ მომხდარა [თანამდებობიდან გადაყენებული პირის] პოლიტიკური ნიშნით შევიწროვება და განსხვავებული მოპყრობა, აღნიშნულის, როგორც დისკრიმინაციული მოპყრობის განხილვა არასწორია, რადგან საკრებულოს მიერ პოლიტიკური საქმიანობის განხორციელებისას ბუნებრივია, რომ ხდება პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღება, როდესაც მიღებული გადაწყვეტილება მისაღებია ერთი პოლიტიკური ჯგუფისათვის და მიუღებელია მეორე ჯგუფისათვის.. „

ქვედა ინსტანციის სასამართლოები ასევე მიუთითებდნენ, რომ:

„.. ფრაქცია ქართულ ოცნებას შეეძლო რიგგარეშე სხდომის მოწვევა დაესაბუთებინა იმით, რომ [თანამდებობიდან გადაყენებული პირის] პოლიტიკური ხედვები განსხვავდებოდა უმრავლესობის მიზნებისა და ამოცანებისაგან, რის გამოც ხელი ეშლებოდა კომისიას საქმიანობაში..”

სასამართლოს ასეთ მიდგომას თუ გავიზიარებთ, კანონგარეშე ქმედებად არ ჩაითვლება ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიის წევრობის გამო წარმომადგენლობითი ორგანოს წევრის არახელსაყრელ მდგომარეობაში ჩაყენება, რაც სამსახურის დაკარგვაში გამოიხატება.

მაგრამ რამდენად მოდის შესაბამისობაში მსგავსი მიდგომა დემოკრატიული სახელმწიფოს მოწყობის პრინციპებთან.

ევროპის საბჭოს მიდგომას თუ გავიზიარებთ, “დემოკრატიულ პარლამენტში ოპოზიციის უფლებებისა და პასუხისმგებლობის შესახებ პროცედურული გზამკვლევი” სავალდებულოდაც კი განსაზღვრავს, რომ საპარლამენტო ასამბლეის სულ მცირე 1 კომიტეტს უნდა თავმჯდომარეობდეს ოპოზიციის წევრი. ასევე, განსაზღვრავს, რომ იმ კომიტეტის თავმჯდომარეობა, რომელიც უკავშირდება მთავრობის საქმიანობის მონიტორინგს, მაგალითად, როგორიცაა – საბიუჯეტო-საფინანსო კომიტეტი, აუდიტის კომიტეტი, ან კომიტეტი რომელიც ზედამხედველობს დაზვერვის და უშიშროების სამსახურებს, სასურველია მიენიჭოს ოპოზიციის წარმომადგენელს. (ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის N 1601 რეზოლუციით დამტკიცებული – გზამკვლევი, მუხლი 13.3.1. ბმული: http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17626&lang=EN).



უზენაესი სასამართლოს მიერ გაკეთებული ზემოთ მოყვანილი განმარტებით, პრაქტიკულად გამოირიცხა წარმომადგენლობით ორგანოში შრომით-სამართლებრივ ურთიერთობებში დისკრიმინაციის აკრძალვა.



სხვა სიტყვებით, პარლამენტში, საკრებულოებში, არჩევით თანამდებობებზე დანიშნული პირების მიმართ დასაშვები იქნება და ობიექტურად გამართლებულად ჩაითვლება ოპოზიციური პოლიტიკური ძალის წარმომადგენლის მიმართ არახელსაყრელი მოპყრობა განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების გამო.



დისკრიმინაციის აკრძალვა უნდა ეხებოდეს წარმომადგენლობით ორგანოებში სახელმწიფო პოლიტიკის განსაზღვრასთან დაკავშირებულ თანამდებობაზე სამსახურსაც. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მსგავსი მიდგომა წაახალისებს პრაქტიკას, რომლითაც შეუძლებელი გახდება, რომ საკრებულოს კომისიას თუ საპარლამენტო კომიტეტს თავმჯდომარეობდეს ოპოზიციური პარტიის წევრი. ასეთი მიდგომა სარგებლის მომტანი არ იქნება დემოკრატიულ პრინციპებზე დაფუძნებული სახელმწიფოს მშენებლობისთვის.
როგორც ამ საკითხზე ერთ-ერთ სტატიაში უკვე ვისაუბრეთ,[1] პრაქტიკაში არაერთგვაროვანი აღმოჩნდა სასამართლოების მიდგომა იმ საკითხისადმი, დისკრიმინაციის შესახებ დავა უნდა განიხილოს სამოქალაქო თუ ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ, მაშინ, როდესაც საქმეში მოპასუხედ სახელმწიფო დაწესებულება, ადმინისტრაციული ორგანო გვევლინება.

საყურადღებოა, რომ სასამართლოში დისკრიმინაციის საქმეთა განხილვის წესებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს. ეს მიანიშნებს იმაზე, რომ დისკრიმინაციის შესახებ დავები, ერთი შეხედვით, სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოების განსახილველი უნდა იყოს, რამდენადაც სამოქალაქო კოდექსი კერძო პირებს შორის ურთიერთობებს აწესრიგებს. მაგრამ რა ხდება იმ შემთხვევებში, როდესაც მოპასუხე სახელმწიფო დაწესებულებაა და არა კერძო პირი, რის გამოც, ასეთი საქმე ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლოს წარმოებაში ხვდება. მსგავსი შემთხვევების მოწესრიგება უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკამ უკვე განსაზღვრა, ბოლოდროინდელი საინტერესო გადაწყვეტილებებით.

რამდენიმე ასეთ საქმეში ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს გადაუგზავნა განსახილველად. სამოქალაქო საქმეთა სასამართლომ კი საკითხის გადაწყვეტა, თუ რომელმა სასამართლომ უნდა განიხილოს სახელმწიფო დაწესებულების წინააღმდეგ დისკრიმინაციის საქმე, სწორედ საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მიანდო.

ერთ-ერთ საქმეში მოსარჩელე ადმინისტრაციულ ორგანოს დაუპირისპირდა დისკრიმინაციის შესახებ დავაში და დისკრიმინაციული მოპყრობის გამო ითხოვდა სამსახურიდან გათავისუფლების ბრძანების ბათილობას. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, რომ, ერთის მხრივ, სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ ბრძანების კანონიერების საკითხის შესწავლისგან დამოუკიდებლად სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოში დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის საკითხის განხილვა ცალკე წარმოების გზით არამართებული იქნებოდა. ეს იმიტომ, რომ საქმეში ძირითად სასარჩელო მოთხოვნას ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ გამოცემული აქტის (სამსახურიდან გათავისუფლების ბრძანების) ბათილობა წარმოადგენდა, რასაც საფუძვლად ედო დისკრიმინაციული მოპყრობა.

ვინაიდან ძირითადი სასარჩელო მოთხოვნა – გათავისუფლების ბრძანების ბათილობა -გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული (საჯარო) კანონმდებლობიდან, ხოლო ამ მოთხოვნის ერთ-ერთ საფუძველს წარმოადგენდა დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა, პროცესის ეკონომიურობის, მართლმსაჯულების სწრაფად და ეფექტურად განხორციელების, მოქალაქეთა ინტერესების გათვალისწინებით, სამსახურიდან გათავისუფლების ბრძანების კანონიერების შემოწმებისას, სასამართლოს მხრიდან უნდა მომხდარიყო ამ სასარჩელო მოთხოვნების ერთობლივად განხილვა და არა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად, ცალ-ცალკე – აღნიშნა უზენაესმა სასამართლომ. ამდენად, მოცემული საქმე მთლიანად დაექვემდებარა ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას განსახილველად.

ამავდროულად, მხედველობაშია მისაღები კიდევ ერთი საქმე, რომელშიც, ზემოაღნიშნული შემთხვევისგან განსხვავებით, უზენაესმა სასამართლომ ადმინისტრაციული დაწესებულების წინააღმდეგ წარმოებული დისკრიმინაციის საქმე სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს დაუქვემდებარა განსახილველად.

ამ საქმეში მოსარჩელის მოთხოვნას არ წარმოადგენდა ადმინსტრაციული ორგანოს ბრძანების ბათილობა. ძირითადი სასარჩელო მოთხოვნა არ იყო წმინდა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ხასიათის. სასარჩელო მოთხოვნას მხოლოდ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა და მორალური ზიანის ანაზღაურება წარმოადგენდა. ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ აქაც დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის ნაწილში საქმე განსახილველად სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს გადაუგზავნა. სამოქალაქო საქმეთა სასამართლომ სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ სასამართლოებს შორის საქმის განხილვის განსჯადობა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში აქცია სადავოდ.

უზენაესმა სასამართლომ კი ამ საქმეზე განაცხადა, რომ, ვინაიდან სადავო სამართალურთიერთობა არ გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული (საჯარო) სამართლის კანონმდებლობიდან და სასარჩელო მოთხოვნა დაფუძნებული იყო მხოლოდ სამოქალაქო სამართლის ნორმებზე, სარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილების ძირითად სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა სამოქალაქო კანონმდებლობით მოწესრიგებული ურთიერთობა. ამიტომ, მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველიც კერძო-სამართლებრივი იყო.

შესაბამისად, დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის ნაწილში ეს დავა სწორედ სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს დაექვემდებარა. მაგრამ საინტერესოა, რომ ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ნაწილში საქმე თვითონ დაიტოვა ცალკე წარმოებაში, რაც არ უნდა იყოს მართებული მიდგომა, ვინაიდან დისკრიმინაციის შედეგად მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მოთხოვნა არსებთად არის მიბმული დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის სასარჩელო მოთხოვნასთან. ამდენად, მათი ცალ-ცალკე განხილვა არ უნდა ჩაითვალოს სწორად.

რომ შევაჯამოთ განვითარებული სასამართლო პრაქტიკა, საქმეები, რომლებშიც ძირითადი სასარჩელო მოხოვნა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ხასიათისაა, მაგალითად, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ბათილობა და ბათილობის ერთ-ერთ საფუძვლად დისკრიმინაციაა დასახელებული, მაშინ მსგავსი საქმე ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლოს დაექვემდებარება განსახილველად. მეორეს მხრივ, ის საქმეები, რომლებშიც პირი საჯარო დაწესებულებას ედავება დისკრიმინაციას და მოითხოვს დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენას, მაგრამ მისი სასარჩელო მოთხოვნა არა საჯარო სამართლის, არამედ მხოლოდ სამოქალაქო სამართლის ნორმებს ეფუძნება, მაშინ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის შესახებ დავას სამოქალაქო საქმეთა სასამართლო განიხილავს.

სხვა სიტყვებით, დისკრიმინაციის შესახებ საქმე სამართლებრივი ბუნებით სამოქალაქო საქმეთა კატეგორიას მიეკუთვნება და სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას ექვემდებარება განსახილველად, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სასარჩელო მოთხოვნები გამომდინარეობენ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი კანონმდებლობიდან და ამ სასარჩელო მოთხოვნებს საფუძვლად უდევს დისკრიმინაციული მოპყრობა (დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა).
ნებისმიერი სახის დისკრიმინაცია კანონის უხეში დარღვევაა. სასამართლო დაცვა ასეთ შემთხვევაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია (იხ: საქართველოს უზენაესი სასამართლო, გადაწყვეტილება: ბს-272-270 (გ-16), 23 ივნისი, 2016 წელი, გვ. 7).

იმის გათვალისწინებით, რომ დისკრიმინაცია, როგორც წესი, შეფარულ ხასიათს ატარებს, მისი მტკიცება, პრაქტიკულად, ყოველთვის რთულია. სწორედ ამიტომ, ანტი-დისკრიმინაციული კანონმდებლობა განსაზღვრავს მტკიცების ტვირთის განსხვავებულ სტანდარტს. კერძოდ, დისკრიმინაციის საფუძვლით სასამართლოში საქმის განხილვის სპეციალური რეჟიმია გათვალისწინებული. ეს გულისხმობს მტკიცების ტვირთის მთლიანად მოპასუხისთვის დაკისრებას. დისკრიმინაციის საქმეში სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება დამოკიდებულია სასამართლოს მიერ დისკრიმინაციის ფაქტის დადასტურებაზე. დისკრიმინაციის განუხორციელებლობის მტკიცების ტვირთი კი მთლიანად მოპასუხეს ეკისრება (იხ: თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა, გადაწყვეტილება: 3ბ/279-16, 11 მაისი, 2016 წელი, გვ. 14-15).

თუმცა, მტკიცების ტვირთის მოპასუხისთვის დაკისრება არ ნიშნავს იმას, რომ მოსარჩელე მთლიანად გათავისუფლებულია მტკიცებისაგან და თითქოს, მარტოოდენ დისკრიმინაციის ფაქტზე მითითებაა მისი მხრიდან ამისთვის საკმარისი. თავდაპირველად, სწორედ მოსარჩელემ უნდა წარმოაჩინოს დისკრიმინაციული კანონდარღვევის დამაჯერებელი შემთხვევა.

მოსარჩელემ დამაჯერებელ ფაქტებზე უნდა მიუთითოს და მინიმალური მტკიცებულებები მაინც უნდა წარადგინოს. საჭიროა შეიქმნას დისკრიმინაციის განხორციელების ვარაუდი. მაგრამ, ასეთ შემთხვევაში, სასამართლომ მოსარჩელეს დისკრიმინაციის მტკიცების მაღალი სტანდარტი არ უნდა დაუწესოს.

გასათვალისიწნებელია, რომ საქმე, რომელშიც დისკრიმინაციული მოტივი ღიად იქნება გაცხადებული და რომელშიც დისკრიმინაციის დადგენა პირდაპირ იქნება შესაძლებელი, ძალიან იშვიათია. ვინაიდან დისკრიმინაციის დადასტურება რთულია, უპირველეს ყოვლისა, დისკრიმინაცია უნდა დამტკიცდეს საქმის ყველა გარემოების განსჯის საფუძველზე წარმოშობილი დასკვნით, ვიდრე რაიმე პირდაპირი მტკიცებულებით ან მოპასუხის აშკარა განცხადებით/აღიარებით, რომ მან დისკრიმინაცია განახორციელა. (იხ. ევროსასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: „D.H. and others v Czech Republic,“ 13 ნოემბერი 2007, განაცხადი no. 57325/00, პგ. 106).

საქმეში წარმოდგენილ ფაქტებსა და მტკიცებულებებს სასამართლო უნდა მიუდგეს ე.წ. „prima facie“ პრინციპით, რამაც უნდა განაპირობოს დისკრიმინაციის განხორციელების ვარაუდი.

„პრიმა ფასიე“ ანუ, – „ერთი შეხედვით“ – პრინციპი, მოიცავს სამართალწარმოებას, სადაც სასამართლოს წინაშე წარდგენილი მტკიცება საკმარისად ითვლება მოთხოვნის საფუძვლიანობისათვის, ვიდრე არსებითი ხასიათის რაიმე საწინააღმდეგო მტკიცებულება არ იქნება წარმოდეგნილი. ეს პრინციპი მოიცავს მიდგომას, როდესაც ფაქტობრივი გარემოებები და წარმოდგენილი მინიმალური მტკიცებულებები ერთი შეხედვითვე ქმნიან შესაძლებელს ვივარაუდოთ, რომ დისკრიმინაციას შესაძლოა მართლაც ჰქონდა ადგილი (იხ: http://dictionary.law.com/default.aspx?selected=1598).

მოსარჩელემ უნდა წარმოადგინოს საკმარისი მტკიცებულებები, იმისთვის, რომ გაამყაროს თავის სარჩელში მითითებული ყველა გარემოება და ხელი შეუწყოს მტკიცების ტვირთის მოპასუხეზე გადატანას.

მოვიყვანოთ მაგალითი, რომელშიც მოსარჩელე მიუთითებს დამსაქმებლის მხრიდან ჩადენილ გენდერულ დისკრიმინაციაზე. დამსაქმებელმა არ დააწინაურა მოსარჩელე სქესობრივი განსხვავების საფუძველზე. ამ შემთხვევაში, მოსარჩელემ უნდა წარმოადგინოს საკმარისი მტკიცებულებები, რომლებიც წარმოაჩენს, რომ მოსარჩელესთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღებისას დამსაქმებელმა გამოიყენა უკანონო, გენდერული ნიშნით დისკრიმინაციული კრიტერიუმები. მაგრამ დამსაქმებელს, როგორც მოპასუხეს, გამაბათილებელი მტკიცებულებების წარმოდგენის ტვირთი არ ეკისრება მანამ, ვიდრე თავად მოსარჩელე დამაჯერებლად არ წარმოაჩენს დისკრიმინაციის სავარაუდო შემთხვევას (იხ: http://legal-dictionary.thefreedictionary.com/prima+facie).

მხოლოდ საქმეში საკმარისი მტკიცებულებების არსებობის პირობებში წარმოიშობა დასაბუთებული ვარაუდი (დისკრიმინაციის პრეზუმფცია), რომ მოსარჩელის მიმართ შესაძლოა დისკრიმინაციას ჰქონოდა ადგილი. ამის შემდეგ, დისკრიმინაციის სავარაუდო ჩამდენს დისკრიმინაციული ქმედების გაქარწყლების და საკუთარი მოქმედების მართლზომიერების მტკიცების ტვირთი ეკისრება.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში დამკვიდრებული სტანდარტით, „მტკიცება შეიძლება გამომდინარეობდეს საკმარისად მყარი, ცხადი და თანმხვედრი დასკვნების თანაარსებობიდან, ან დამაჯერებელი ფაქტების პრეზუმფციიდან.“ (იხ: ევროსასამართლოს გადაწყვეტილებ: Anguelova v. Bulgaria, no. 38361/97, § 111, ECHR 2002-IV). ამ სტანდარტის გათვალისიწნებით, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო უფლების დარღვევას დაადგენს საქმესთან დაკავშირებული მოვლენების ერთიანობაში განხილვის და შეფასების შედეგად. ამ მოვლენებს შორის ურთიერთკავშირის დადგენის გზით, სასამართლო მიდის შესაბამის დასკვნამდე, ჰქონდა თუ არა უფლების დარღვევას ადგილი (იხ: ევროსასამართლოს გადაწყვეტილებები: IVANOVA v. BULGARIA, no. 52435/99, 12 აპრილი 2007, § § 83 – 86; JOKŠAS v. LITHUANIA, no. 25330/07, 12 ნოემბერი 2013, § 72).

შესაბამისად, ქმედების დისკრიმინაციულად შეფასების დროს, დისკრიმინაციის შესახებ დავის განმხილველმა სასამართლომ, მხედველობაში უნდა მიიღოს საქმესთან კავშირში მყოფი ყველა გარემოება და ისინი ერთობლიობაში განხილვის შედეგად შეაფასოს. საქმეში არსებული მოვლენების, ფაქტობრივი გარემოებების და მათ გასამყარებლად წარმოდგენილი მტკიცებულებების ერთიანობაში გათვალისწინებამ უნდა შექმნას დისკრიმინაციის განხორციელების ვარაუდი. სწორედ ამის შემდეგ გადავა მტკიცების ტვირთი მოპასუხეზე.

თუკი მოსარჩელე საკმარისი მტკიცებულებებით არ წარმოაჩენს სავარაუდო დისკრიმინაციის დამაჯერებელ შემთხვევას, დისკრიმინაციის შესახებ სასარჩელო მოთხოვნა უსაფუძვლო გამოვა. თუმცა, მტკიცებულებების ზუსტი ოდენობა და სახე, რომლებიც სავარაუდო დისკრიმინაციის შემთხვევას დამაჯერებლად წარმოაჩენს, ყოველ კონკრეტულ საქმეზე იქნება დამოკიდებული.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო აღნიშნავს, რომ მტკიცებულების დასაშვებობასა და შეფასებასთან მიმართებით არ არსებობს რაიმე პროცედურული ბარიერი თუ წინასწარ განსაზღვრული ფორმულა. სასამართლოს გამოაქვს დასკვნები, წარმოდგენილი ყველა მტკიცებულების თავისუფალი შეფასების შედეგად. (იხ. ევროსასამართლოს გადაწყვეტილება: „Nachova and Others v. Bulgaria,“ 6 ივლისი, 2005, no. 43579/98, პგ. 147).

ამდენად, სასამართლომ შეიძლება ნებისმიერი მტკიცებულება მიიღოს მხედველობაში და საფუძვლად დაუდოს დისკრიმინაციის შესახებ სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებას.

დისკრიმინაცია ბერძნული სიტყვაა და ზოგადად არათანაბარ, უთანასწორო მოპყრობას ნიშნავს კონკრეტული პირის ან ჯგუფისადმი.

ის გამოხატულებას საქმიანობის ყველა დარგში პოულობს და სამართლის ყველა დარგის სფეროში ექცევა სხვადასხვა დოზით. ის შეიძლება შეგვხვდეს სისხლის სამართალშიც, სამოქალაქო სამართალშიც, ძირითადი უფლებების სამართალში და სხვ.

მის ფორმებს და გამოხატულებებს ჩვენ, რა თქმა უნდა, ვხვდებით შრომის სამართალშიც. მისი გამოვლენის ყოველგვარი საშუალება იქ აკრძალულია, თუმცა არსებობს გარკვეული სახის გამონაკლისები კონკრეტულ საქმესთან მიმართებითაც.

დისკრიმინაციული მოპყრობის აკრძალვა არ არის ახლი მოვლენა ჩვენი სამართლებრივი სისტემისათვის, ის დაგმობილი იყო ჯერ კიდევ 1921 წლის პირველი ქართული კონსტიტუციით,რომელიც თავისი იდეური ფასეულობებით ევროპის მოწინავე ქვეყნების კონსტიტუციების გვერდით იდგა და ზოგიერთი უფლების აღიარებაში მათზე მოწინავეც კი იყო.

ადამიანის ძირითადი უფლებების აღიარება ქართულ სამართლებრივ სივრცეში 1995 წლის 24 ივლისს მიღებულ კონსტიტუციაშიც იქნა გაჟღერებული. საქართველოს 1995 წლის კონსტიტუცია გავმცნობს, რომ მოქალაქეებამა, კონსტიტუციის მიღებით გამოხატეს ურყევი ნება დაამკვიდრონ სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო, უზრუნველყონ ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებული უფლებები და თავისუფლებები.

ადმიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია (საერთაშორისო აქტი მიღებული 1948 წლის 10 დეკემბერს გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ) კრძალავს ყოველგვარი სახის დისკრიმინაციასდა ჩვენ, როგორც გაეროს წევრი ქვეყანა ვუერთდებით ამ აკრძალვას საქმიანობის ყველა სფეროში მის გამოვლენას და პირთა დიფერენცირებას რაიმე დისკრიმინაციული ნიშნით კატეგორიულად ვგმობთ.

დისკრიმინაციად ჩვენ შეიძლება ჩავთვალოთ საზოგადოების ერთი წევრის ან ნაწილის მიერ მეორე პირის ან პირთა ჯგუფის უფლებების შეზღუდვა ან დარღვევა მასზე/მათზე უპირატესობის დემონსტრირების მიზნით. სქესის, რასის, გენდერის, სოციალური სტატუსის, რელიგიური ან პოლიტიკური მრწამსის, სექსუალური ორიენტაციის ან ჯანმრთელობის მდგომარეობის ნიადაგზე.

შესაძლოა სახელმწიფოში მოხდეს ისეც, რომ უფლების შეზღუდვა მხრდაჭერილ იქნეს კანონისმიერი, ლეგიტიმური გამართლების გარეშე, რაც ყოვლად მიუღებელია.

დისკრიმინაციის აკრძალვამ გარკვეული სახეცვლილებები განიცადა ქართულ შრომით კანონმდებლობაში. 2006 წლის ვერსიაში და 2013 წლის ახალ შრომის კოდექსშიც, რომელიც გაცილებით მობილური და დაცვითია დასაქმებულთათვის, ეს კოდექსი თავისი ცვლილებებით უფრო სუსტი მხარის -დასაქმებულთა ინტერესების დაცვაზეა მოწოდებული, რასაც ვერ ვიტყოდით 2006 წლის შრომის კოდექსზე, თუმცა დისკრიმინაციული მოპყრობა იქაც აკრძალული იყო. ახალი ცვლილებებით დამსაქმებლის მხრიდან დისკრიმინაცია (სქესობრივი, რასობრივი, ეროვნული, რელიგიური და ა.შ.) იკრძალება არა მარტო შრომითი ურთიერთობების დროს (მუშაობისას), არამედ წინასახელშეკრულებო ურთიერთობის დროსაც (ასევე აპლიკაციის განხილვის დროს), ასეთ შემთხვევაში მტკიცების ტვირთი ეკისრება დამსაქმებელს. შრომის კოდექსის ძველი ვერსიით კი დამსაქმებლის მხრიდან დისკრიმინაცია იკრძალებოდა მხოლოდ შრომითი ურთიერთობის დროს.



დისკრიმინაციის აკრძალვის ფარგლები

მისასალმებელია, რომ პრინციპი“სამართალი თანასწორობით ფასობს“ (ius respect aequitem) აისახა წინასახელშეკრულებო შრომით ურთიერთობებშიც.

საინტერესოა, რომ დასაქმებული არათანაბარი მოპყრობისაგან დაცული იყო პირველი ქართული რესპუბლიკის პერიოდში მიღებული 1920 წლის კანონით „შრომითი ურთიერთობების შესახებ“.

დისკრიმინაციის აკრძალვა საქართველოს კონსტიტუციის მე-14 მუხლში არის გაჟღერებული „ყველა ადამიანი დაბადებით თავისუფალია და კანონის წინაშე თანასწორია განურჩევლად რასისა, კანის ფერისა, სექესისა, რელიგიისა, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებებისა, ეროვნული, ეთნიკური, და სოციალური კუთვნილებისა, წარმოშობისა, ქონებრივი და წოდებრივი მდგომარეობისა და საცხოვრებელი ადგილისა“.

თანასწორობის ეს დებულება ირღვევა მაშინ, როდესაც არსებითად თანასწორს განზრახ განსხვავებულად და არსებითად განსხვავებულს განზრახ თანასწორად ეპყრობიან.

განსხვავება თვითნებურია, როდესაც არ არსებობს დიფერენციაციის არსებითი საფუძველი, რაც საგანთა ბუნებიდან გამომდინარეობს და მაინც ხდება ეს.

ავტორი: მინდია გოსტამაშვილი
დემოკრატია თანასწორობის იდეას ეფუძნება.[1] სწორედ ამიტომ, კანონის წინაშე თანასწორობა დემოკრატიული სახელმწიფოების კონსტიტუციებში ადამიანის ძირითად უფლებად აისახება.[2] ისტორიული თვალსაზრისით, საერთაშორისო საზოგადოებისთვის ადვილი არ ყოფილა თანასწორუფლებიანობისა და დისკრიმინაციის აკრძალვის აღიარება. თუმცა, დღესდღეობით, საერთაშორისო საკონსტიტუციო სამართალი მნიშვნელოვანწილად ემყარება, როგორც სახელმწიფოთა შორის თანასწორობის პრინციპს, ისე, პრინციპს, რომ ყველა ადამიანი თანაბრად ღირებულია.[3]

საქართველოსთვის, როგორც ევროპული ღირებულებებისკენ მისწრაფების მქონე ქვეყნისთვის, ანტი-დისკრიმინაციული კანონმდებლობის მიღება მნიშვნელოვანი მონაპოვარი და წინგადადგმული ნაბიჯია. „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონმა და საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში შესულმა შესაბამისმა დამატებებმა, დისკრიმინაციის მსხვერპლთათვის კანონის წინაშე თანასწორობის უფლების დაცვის კონკრეტული ხელშესახები მექანიზმები განსაზღვრა.

უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ქართულ ანტი-დისკრიმინაციულ კანონმდებლობას მნიშვნელოვანი ნაკლოვანებებიც გააჩნია. მისი დახვეწა და სრულყოფა უკიდურესად აუცილებელია. ერთ-ერთ ასეთ ნაკლოვანებად მოქმედ ანტიდისკრიმინაციულ კანონმდებლობაში შევიწროვების ცნების არარსებობა შეიძლება მივიჩნიოთ.

ევროპის ქვეყნების ანტი-დისკრიმინაციულ სამართალში შევიწროვება დისკრიმინაციის სპეციფიკურ სახედ მიიჩნევა.(მაგალითად, ავსტრია, გერმანია, ლიტვა, ესტონეთი, ჩეხეთი, ხორვატია და სხვ.
) მაგალითად, ბულგარეთის „დისკრიმინაციისგან დაცვის კანონის“ თანახმად, შევიწროვებად ითვლება –

კონკრეტული ნიშნის გამო ჩადენილი ნებისმიერი არასახარბიელო მოპყრობა, გამოხატული ფიზიკური, სიტყვიერი თუ სხვა ნებისმიერი ფორმით, რომელსაც გააჩნია მიზანი ან ეფექტი შელახოს პირის ღირსება ან შეუქმნას მას მტრული, დამამცირებელი, ღირსების შემლახველი, შეურაცხმყოფელი ან დანაშინებელი გარემო, ასეთი დამოკიდებულება ან პრაქტიკა.[5]

მართალია, „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონი ამბობს, რომ საქართველოში აკრძალულია ყველა სახის დისკრიმინაცია, მაგრამ, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ შევიწროვების დეფინიცია პირდაპირ იყოს დეკლარირებული და ცალსახად იყოს კანონით განსაზღვრული. შევიწროვების მსხვერპლს ყოველგვარი ბუნდოვანების გარეშე უნდა შეეძლოს საკუთარი უფლების დაცვა.

საგულისხმოა, რომ საქართველოს შრომის კოდექსი ითვალისიწნებს შევიწროვების ცნებას. მაგრამ, ამ შემთხვევაში, საუბარია შევიწროვებაზე მხოლოდ შრომით ურთიერთობებში. თუკი სამუშაო ადგილზე მოხდება შევიწროვების ფაქტი და მსხვერპლი თავისი უფლების დაცვას გადაწყვეტს, მან სწორედ შრომის კოდექსზე უნდა მოახდინოს აპელირება და იხელმძღვანელოს მისით, როგორც სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი. თუმცა, შრომის კოდექსი შევიწროვების შემთხვევაში მსხვერპლისთვის არ ითვალისიწნებს მორალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას, როგორც უფლებებში აღდგენის საშუალებას. ამ დროს, „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონი უფლებებში აღდგენის საშუალებად დისკრიმინაციის მსხვერპლისთვის ითვალისიწნებს მორალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას, მაგრამ მხოლოდ პირდაპირი და ირიბი დისკრიმინაციის შემთხვევებში. იმის გამო, რომ კანონი არ განსაზღვრავს შევიწროვების ცნებას, შევოწროვებისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის საფუძვლიანობა კითხვის ნიშნის ქვეშ დგება.

განვიხილოთ შემთხვევა, როდესაც სამუშაო ადგილზე შევოწროვების მსხვერპლი დამსაქმებელთან დავას მარტოოდენ შევიწროვების საფუძველზე დაიწყებს, იმგვარად, რომ იგი არ არის სამსახურიდან გათავისუფლებული. შევიწროვების მსხვერპლი სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად შრომის კოდექსს უთითებს. ამავდროულად, იგი „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონს ეყრდნობა და მორალური ზიანის ანაზღაურებას ითხოვს შევიწროვების გამო.

ასეთ შემთხვევაში, რამდენად საფუძვლიანი იქნება მსგავსი სასარჩელო მოთხოვნა ? როგორც უკვე ვთქვით, ერთის მხრივ, საქართველოს შრომის კოდექსი განსაზღვრავს შევიწროვების დეფინიციას, მაგრამ უფლებაში აღდგენის საშუალებად არ ითვალისწინებს მორალური ზიანის ანაზღაურებას, ხოლო მეორეს მხრივ, „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონი არ ითვალისიწინებს შევიწროვების დეფინიციას, მაგრამ უფლებაში აღდგენის საშუალებად განსაზღვრავს მორალური ზიანის ანაზღაურებას.

აღნიშნულ საკითხზე სასამართლო პრაქტიკა ჯერ-ჯერობით არ არსებობს. ვფიქრობ, რომ მსგავსი შემთხვევა სასამართლომ ვიწრო ჭრილში არ უნდა განიხილოს და მაინც საფუძვლიანად უნდა მიიჩნიოს მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა და „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის შესახებ“ საქართველოს კანონი ადამიანის უფლებების გადმოსახედიდან უფრო ფართოდ განმარტოს.

იმის გათვალისწინებით, რომ შევიწროვებას შესაძლოა ადგილი ჰქონდეს არამხოლოდ სამუშაო ადგილზე შრომით ურთიერთობებში, არამედ სხვა ნებისმიერ სფეროშიც, იქნება ეს მომსახურების გაწევა, თუ პირთა ჩვეულებრივი ყოველდღიური ურთიერთობები, უკიდურესად მნიშვნელოვანია, რომ შევიწროვების ცნება ცალსახად და მკაფიოდ იყოს დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კანონმდებლობით განსაზღვრული. ეს აუცილებელია იმისათვის, რომ შევიწროვების მსხვერპლისთვის ყოველგვარი კითხვის ნიშნის გარეშე იყოს უზრუნველყოფილი უფების დაცვისა და უფლებაში აღდგენის შესაძლებლობა.
ორგანიზაცია ,,კონსტიტუციის 42-ე მუხლი,, ახორციელებს პროექტს ,,გაუფრთხილებლობით ჩადენილი დანაშაულებისათვის სასჯელის გამოყენების ანალიზი და თანაზომიერების კვლევა საქართველოში