დასრულებული პროექტები
სტატიები

სისხლის სამართლის კოდექსით, ავტოსაგზაო შემთხვევებისათვის განსაზღვრულ სანქციებზე მსჯელობისას შეუძლებელია ყურადღების მიღმა დაგვრჩეს სსკ მე-400 მუხლი, რომლის დისპოზიციაც შემდეგია:

მუხლი 400. მანქანის მართვის ან ექსპლუატაციის წესის დარღვევა.

1. საბრძოლო, სპეციალური ან სატრანსპორტო მანქანის მართვის ან ექსპლუატაციის წესის დარღვევა რამაც გამოიწვია ადამიანის ჯანმრთელობის მძიმე ან ნაკლებად მძიმე დაზიანება,- ისჯება თვისუფლების აღკვეთითვადით ორ წლამდე,თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე ან უამისოდ

2. იგივე ქმედება რამაც გამოიწვია ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა,- ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამიდან შვიდ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე ან უამისოდ

3. ამ მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედება რამაც გამოიწვია ორი ან მეტი ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა, - ისჯება თვისუფლების აღკვეთით ვადით ექვსიდან ათ წლამდე.

როგორც იტყვიან კომენტარი ზედმეტია. თუ მე-400 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებით გათვალისწინებული სანქცები შესაბამისია 276-ე მუხლის მე-5 და მე-7 ნაწილებით გათვალისწინებული სანქციებისა, მნიშვნელოვანი სხვაობა ჯანმრთელობის ნაჯლებად მძიმე და მძიმე დაზიანებებისათვის განსაზღვრულ სანქციებში, კერძოდ მე-400 მუხლით ჟნმრთელობის მძიმე დაზიანებისათვის სანქციის მაქსიმალურ ზღვარს თუ შეადგენს ორ წლამდე თავისუფლების აღკვეთა სსკ 276-ე მუხლით იგივე ქმედებისათვის განსაზღვრულია თავისუფლების აღკვეთა სამიდან ხუთ წლამდე. შედეგად გამოდის ის რომ ერთი და იგივე ქმედებისათვის, რომლის დარღვევსაც ერთი და იგივე შედეგი მოჰყვა  ერთ შემთხვევაში პირმა შეიძლება საპატიმრო დაქესებულებაში გაატაროს მაქსიმუმ ორი წელი, ხოლო მეორე შემთხვევაში იგივე ქმედებისათვის პირს შეიძლება შეეფარდოს ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთა და ამ ორ პიროვნებას შორის განსხვავება იქნება მხოლოდ და მხოლოდ მისი სტატუსი, პირველ შემთხვევაში ეს არის სამხედრო მოსამსახურე, ხოლო მეორე შემთხვევაში ჩვეულებრივი, რიგითი მოქალაქე. რომ აღარაფერი ვთქვათ მასზედ რომ მე-400 მუხლი საერთოდ არ ითვალისწინებს როგორ უნდა დაისაჯოს პირი თუ იგი ქმედებას მთვრალ მდგომარეობაში ჩაიდენს. გასაგებია რომ სამხედრო მოსამსახურეს აკრძალული აქვს ნასვამ მდგომარეობაში სატრანსპორტო მანქანის მართვა, მაგრამ ჯერ ერთი რომ ნასვამი მდგომარეობაში ავტომანქანის მართვა ყველას ეკრძალება და მეორეც საგზაო მოძრაობის შესახებ კანონის დაცვა ყველას ვალდებულებაა. გამოსავალი ამ მდგომარეობიდან ან ერთერთი მუხლის გაუქმებაა, ან შესაბამისი ქმედებებისათვის სანქციების თანაბარზომერად  განსაზღვრა.

იგივე უნდა ითქვას სისხლის სამართლის კოდექსის 281-ე მუხლზე.

1. მგზავრის, ფეხით მოსაიარულის ან მოძრაობის სხვა მონაწილის მიერ, გარდა ამ კოდექსის 275-ე 276-ე მუხლში აღნიშნული პირებისა, ტრანსპორტის უსაფრთხო მოძრაობის წესის დარღვევა, რამაც გამოიწვია ჯანმრთელობის ნაკლებად მძიმე ან მძიმე დაზიანება. - ისჯება ჯარიმით ან თავისუფლების შეზღუდვით ვადით სამ წლამდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით ორ წლამდე.

2. იგივე ქმედება რამაც გაუფრთხილებლობით გამოიწვია ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა,- ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით ორიდან ოთხ წლამდე

3. ამ მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედება, რამაც გაუფრთხილებლობით გამოიწვია ორი ან მეტი ადამიანის სიცოხლის მოსპობა,- ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ხუთიდან ცხრა წალამდე.

მცირედი გარემოება რაც ამ მუხლს განასხვავებს 276-ე მუხლისაგან და რის გამოც იგივე შედეგისათვის დაწესებულია შედარებით მსუბუქი სანქცია, არის ის რომ კანონმდებლის მიერ, მგზავრი, ფეხით მოსიარულე ან მოძრაობის სხვა მონაწილე არ არის მიჩნეული მომეტებულ საფრთხის წყაროდ. ისევე როგორც არ არის მომეტებულ საფრთხის წყაროდ მიჩნეული, მაგალითად გლუვლულიანი სანადირო თოფი, ან სხვა ნებისმიერი ცეცხსასროლი იარაღი რომელთანაც გაუფრთხილებლად მოპყრობის შედეგად ადამიანი გარდაცვალების შემთხვევაში დამნაშავე მაქსიმუმ ოთხწლიანი საპატიმრო სასჯელით დავსაჯოთ, თუმცა ამაზე ცალკე გვექნება მსჯელობა შესაბამის მუხლზე საუბრისას.

სსკ 276-ე მუხლი თავისი შინაარსით ბლანკეტური ნორმაა და მითითებას აკეთეთებს საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების წესებზე (რომელიც დადგენილია საქართველოს კანონით, საგზაო მოძრაობის შესახებ) ამ წესების დარღვევა 276-ე მუხლით გათვალისწინებული შედეგის გარეშე წარმოადგენს ადმინისტრაცულ სამართალდარღვევას ხოლო თუ ამ დარღვევას შედეგად მოჰყვა მინიმუმ ჯანმრთელობის ნაკლებად მძიმე დაზიანება უკვე დგება პირის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი.  კვლევის განმავლობაში შესწავლილ გადაწყვეტილებებში მხოლოდ ერთ შემთხვევაში იყო მითითება ასეთ გარემოებებზე. კერძოდ: პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება გასაჩივრებული იყო დაცვის მხარის მიერ სააპელაციო სასამართლოში მხოლოდ სასჯელის ნაწილში და მსჯავრდებული ითხოვდა სასჯელის შემსუბუქებას. სააპელაციო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა საჩივარი და არგუმენტად მიუთითა ის გარემოება რომ მსჯავრდებული წინათაც არაერთხელ იყო დაჯარიმებული ადმინისტრაციულად: „პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე რომ, როგორც საქმეში არსებული ინფორმაციით პიროვნების შესახებ ირკვევა მოცემულ ავტოსაგზაო შემთხვევამდე არაეთხელ იყო ადმინისტრაციულსახდელდადებული სატრანსპოტო საშუალების ალკოჰოლური სიმთვრალის მდგომარეობაში მართვის გამო, აგრეთვე, ჩამორთმეული ჰქონდა მართვის უფლებაც. პალატა მიიჩნევს, რომ აღნიშნულ კონტექსტში უფრო მაღალი და მყარია საქართველოს სსკ 53-ე მუხლის მე-3 ნაწილით სასჯელის დანიშვნისას გასათვალისწინებელი მოვალეობათა დარღვევის ხასიათი და ზომა, რამაც სამართლიანი ასახვა უნდა ჰპოვოს მსჯავდებულისათვის დანიშნულ სასჯელის სახესა და ზომაზე.“ მიუხედავად იმისა რომ ინფორმაცია იმის თაობაზედ თუ რამდენად ხშირად იყო პირი ადმინისტრაციულად დაჯარიმებული საგზაო მოძრაობის წესების დარღვევაზე როგორც წესი ყველა საქმეში მოიპოვება, ჩვენს მხოლოდ ერთ შემთხვევაში ვნახეთ რომ სასამართლოს მიერ ეს ინფორმაცია გამოყენებული იყო სასჯელის სახისა და ზომის განსაზღვრისას. ჩვენი მოსაზრებით დამნაშავისათვის სანქციის კონკრეტული სახისა თუ ზომის შეფარდებისას მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს დანაშულის ჩადენამდე ამ პირის მიერ რამდენად ხშირად ჰქონდა ადგილი იმ  წესის დარღვევას რომელსაც საბოლოოდ შედეგად მოჰყვა ადამიანის ჯანმრთელობის დაზიანება ან გარდაცვალება. რა თქმა უნდა თუ პირის მიერ ბოლო ერთი წლის განმავლობაში ხშირად იყო ჩადენილი იგივე სახის სამართალდარღვევა რასაც საბოლოოდ სისხლისამართლებრივი შედეგი მოჰყვა აუცილებელი არაა ყველა შემთხვევაში საპატიმრო სასჯელი იქნას გამოყენებული მაგრამ სამართლიანობის პრინციპიდან გამომდინარე ბუნებრივად მიგვაჩნია ასეთ პირს განესაზღვროს უფრო მძიმე სასჯელი ვიდრე პირს რომლის მიერაც ასეთ დარღვევას ადგილი არ ჰქონია. ეს შეიძლება იყოს ჯარიმის განსხვავებული ოდენობა, უფლების ჩამორთვევა უფრომ მეტი დროით, პირობითი მსჯავრი თუ რეალური სასჯელი შესაბამისად ხანგრძლივი ან ხანმოკლე ვადით.

ავტოსაგზაო შემთხვევებსა და მასზე სასამართლოს მიერ ამ დანაშულზე გამოყენებულ სანქციებზე მსჯელობისას გვედს ვერ ავუვლით იმ ფაქტს რომ თითქმის ყოველდღიურად მასობრივი ინფორმაციების საშუალებებით ვრცელდება იმფორმაცია საქართველოს მთელი მაშტაბით სხვადასხვა სიმძიმის ავტოსაგზაო შემთხვევებზე, ინება ეს დასახლებულ პუნქტში გადაჭარბებული სიჩქარით გამოწვეული თუ ნასვამი მძღოლით განპირობებული შემთხვევები, ფეხმძიმე ქალისა თუ პატარა ბავშვის, რამდენიმე ადამინისა თუ  ერთი ოჯახის წევრების გარდაცვალებით დამთავრებული ავარიის შემთხვევები. თავშივე ავღნიშნეთ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტატისტიკური მონაცემები ამ დანაშაული რაოდენობის შესახებ და შედარებისათვის გაუფრთხილებელი დანაშაულების საერთო რაოდენობის ორ მესამედზე მეტი სწორედ ავტოსაგზაო შემთხვევებზე მოდის. ასეთ ვითარებაში სახოგადოების ბუნებრივი რეაქციაა დამნაშვე პირის მკაცრად დასჯის მოთხოვნა. მითუმეტეს როდესაც ქმედება ჩადენილია ალკოჰოლური ან ნარკოტიკული სიმთვრალის მდგომარეობაში, მაგრამ რა მკაცრადაც არ უნდა დაისაჯოს ასეთი ქმედების ჩმდენი პირი ეს უფრო შედეგთან ბრძოლაა და არა დანაშაულის პრევენცია. სსკ 276-ე მუხლის სანქციებში მისი არსებობის მანძილზე, 1999 წლიდან მხოლოდ ორჯერ შევიდა ცვლილება. პირველი იყო კანონის ამოქმედებამდე, 2000 წლის 5 მაისს როცა პირველ და მესამე ნაწილებად გაიყო ჯანმრთელობის ნაკლებად მძიმე და მძიმე დაზიანება და ყველა ქმედებას ცალკე მაკვალიფიცირებლად განესაზღვრა სიმთვრალე და მუხლმა მიიღო დღევანდელი ფორმა. ხოლო მეორე  2006 წლის 28 აპრილის კანონით როდესაც მოხდა მუხლის ყველა ნაწილის სანქციის მინიმუმის გაზრდა.(საკანონმდებლო პაკეტი, რომელიც მოჰყვა სახელმწიფოც გაცხადებულ სისხლის სამართლის პოლიტიკას ნულოვანი ტოლერანტობის შესახებ) როგორც ჩანს, კანონმდებელმა დანაშულთან ბრძოლის მარტივი გზა გამონახა, მხოლოდ სანქციის გაზრდით თუმცა იგივე სტატისტიკურ მონაცემებზე დაყრდნობით ვერ ვიტყვით რომ ამან რაიმე შედეგი გამოიღო დანაშულის შემცირების თვალსაზრისით. სანქციის გამკაცრებას მხოლოდ მაშინ ექნებოდა აზრი თუ ის გავრცელდება ყველა ეტაპზე, ანუ არა მხოლოდ სისხლისამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრებისას, არამედ არდმინისტრაციული დარღვევებზე როგორც სანქციის შეფარდების ასევე ამ დარღვევების ადმინისტრირების პროცესში. რა მძიმე სანქციაც არ უნდა დაწესდეს თუნდაც სსკ 276-ე მუხლის მე-8 ნაწილისათვის, პრევენციული თვალსაზრისით ამან შესაძლოა მინიმალური ეფექტი იქონიოს თუნდაც იმ მიზეზით რომ არცერთი მძღოლი, მითუმეტეს ნასვამი მართვის დაწყების წინ არ უშვებს რომ მას ავტოსაგზაო შემთხვევა მოუვა. უმჯობესი იქნება თუ ნასვამ მდგომარეობაში სატრანსპორტო საშუალების მართვისათვის სანქცია გამკაცრდება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ფარგლებში და განმეორების დროს შესაძლოა დაწესდეს ადმინისტრაციული პატიმრობაც, სამაგიეროდ სისხლისამართლებრივი პასუხიმგებლობის ფარგლები შესაძლოა შემცირდეს. ამავე დროს მაქსიმალურად ეფექტური უნდა იყოს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების ადმინისტრირება. მიგვაჩნია რომ ასეთი კომპლექსური მიდგომით უფრო შესაძლებელი იქნება ავტოსაგზაო შემთხვევებისა და ასეთი შემთხვევებით გამოწვეული მსხვერპლის რაოდენობის შემცირება ვიდრე მხოლოდ სისხლის სამართლის შესაბამისი მუხლის სანქციის გამკაცრებით.

საქართველოს სსკ 276-ე მუხლის მე-5,მე-8 ნაწილებით სისხლისამართლებრივი პასუხიმგებლობა განისაზღვრება ისეთ ავტოსაგზაო შემთხვევებისათვის რომლებსაც შედეგად მოჰყვა ადამიოანის გარდაცვალება. მიუხედავად იმისა რომ მე-5 ნაწილიდან უკვე ისეთი მქედებისთვისაა განსაზღვრული პასუხისმგებლობა როდესაც მოძრაობის წესების დარღვევას შედეგად მოჰყვა ადამიანის სიკვდილი, როგორც კვლევამ აჩვენა ასეთი ბრალდების შემთხვევებშიც სასამართლო ცდილობს სასჯელის დანიშვნის დროს არ გამოიყენოს საპატიმრო სასჯელი. მე-5 ნაწილით კვალიფიცირებული ქმედებების 50% შემთხვევაში სასამართლოს მიერ სწორედ არასაპატიმრო სასჯელი იქნა გამოყენებული, პირობითი მსჯავრი, 4 ანუ ხუთი წლის ვადით შესაბამისი საგამოცდო ვადით. აქაც ძირითად სასჯელთან ერთად დამატებითი სასჯელის სახით ყოველთვის გამოყენებული იყო უფლების ჩამორთმევა, ხოლო იშვით შემთხვევებში კი ჯარიმაც სამიდან ხუთი ათას ლარამდე ოდენობით. უნდა აღინიშნოს რომ პირობითი მსჯავრის შემთხვევებში სასამართლოს არგუმენტაცია არასაპატიმრო სასჯელის გამოყენების მიზანშეწონილობაზე ემყარება დამნაშავის პიროვნებას, მის ქმედებას დანაშაულის ჩადენის შემდეგ, ზიანის ანაზღაურების საკითხებს, წარსულ ცხოვრებას. ესაა ის ძირითადი არგუმენტები რომლებიც წარმოადგენს და საერთოა, როგორც მე-5 ნაწილით ასევე წინა შემთხვევებში პირობითი მსჯავრის გამოყენების ძირითად მოტივაციას. რაც შეეხება ისეთ შემთხვევებს როდესაც დამნაშავეს მიესაჯა რეალური თავისუფლების აღკვეთა აქ სასამართლოს არგუმენტაცია ცოტა განსხვავებულია და საინტერესო იქნება განვიხილოთ თითოეული მათგანი.

პირველი რაც აღსანიშნავია არის ის გარემოება რომ მე-5 ნაწილიდან უკვე შედარებით ხშირია შემთხვევები როდესაც თან ერთვის ბრალდება პირველ ან/და მესამე ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის ანუ სასჯელის ზომის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს იმ გარემოებას რამდენი ადამიანი დაზიანდა ამა თუ იმ ავტოსაგზაო შემთხვევას. ასევე გამახვილებულია ყურადღება ზიანის ანაზღაურების საკითხებზე, აუნაზღაურა თუ არა ზიანი ან ჰქონდა თუ არა მცდელობა ზიანის ანაზღაურებისა (პრაქტიკაში ხშირია შემთხვევა როდესაც დაზარალებულის უფლებამონაცვლე კატეგორიულ უარს აცხადებს მასთნ რაიმე სახის ანაზღაურების საკითხზე შეთავაზებაზეც კი) ასევე რეალური სასჯელები გამოიყენება ისეთ შემთხვევებზე როდესაც დამნაშავემ მიატოვა შემთხვევის ადგილი, წარდგენილია თუ არა სსკ 128-ე მუხლით გათვალისწინებული ბრალდება (განსაცდელში მიტოვება) წინა შემთხვევებში თუ სასამართლოს პრაქტიკა მცირედი სხვაობით ერთგვაროვანი იყო მე-5 ნაწილის შემთხვევაში გამოიკვეთა ერთი საყურადღებო დეტალი, მიუხედავად იმისა რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტატისტიკური მონაცემებით ამ დანაშაულის რიცხვი არ მომატებულა, 2016 წელს განხილულ საქმეებში მატულობს რეალური სასჯელების გამოყენების მაჩვენებელი ასევე მატულობს პირობითი სასჯელის გამოყენების შემთხვევაში, ბრალდების მხრიდან მხრიდან განაჩენის გასაჩივრების შემთხვევები დანიშნული სასჯელის დამძიმების მოტივით. მართალია ზემდგომი ინსტანციების სასამართლოს გადაწყვეტილებათა 80%-ის შემთხვევებში პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება რჩება ძალაში მაგრამ არის შემთხვევები როდესაც საჩივარი დაკმაყოფილდა. ვინაიდან ჩვენი კვლევისათვის მნიშნველოვანია არგუმენტაცია სასჯელის ზომისა და ფორმისა ავღნიშნავთ რომ თუ პირველი ინსტანციის სასამართლომ დამნაშვის პიროვნების, წარსული ცხოვრების, დანაშულის მოტივისა და მიზნის, ზიანის ანაზღაურების საკითხების, დაზარალებულის პოზიციის, გათვალისწინებით დამნაშავეს მიუსაჯა პირობითი მსჯავრი, იგივე საქმეზე ზემდგომმა ინსტანციის სასამართლომ, იგივე არგუმენტაციით, იგივე პირს მიუსაჯა თავისუფლების რეალური თავისუფლების აღკვეთა.

თუ 276-ე მუხლის მე-5 ნაწილის ჩათვლით სასამართლოს მიერ სასჯელის დანიშვნისას გამოყენებული სანქციები გამოირჩევა მრავალფეროვნებითა და ჰუმანურობით,  მე-6 მე-7 და მე-8 ნაწილების შემთხვევაში ასეთ მიდგომას ვეღარ ვხვდებით დანიშნული სასჯელი ყოველთვის არის რეალური თავისუფლების აღკვეთა, შესაბამისი სანქციის ფარგლებში, რასაც ასევე ყველა შემთხვევაში, დამატებითი სასჯელის სახით ემატება მართვის უფლების ჩამორთმევა, ხოლო იშვიათ შემთხვევაში ჯარიმა. ინდივიდუალურ შემთხვევებში სასჯელის ზომა დამოკიდებულია დამნაშავის ქცევაზე, ცხადდება თუ არა სასამართლოში, მიატოვა თუ არა შემთხვევის ადგილი, დაზარალებულთა თუ გარდაცვლილთა რაოდენობა, ზიანის ანაღაურების საკითხი. თუ მაგალითად ყველა აღნიშნულ გარემოებას ადგილი არ აქვს, ბრალდებული ცხადდება სასამართლოში, არ მიუტოვებია შემთხვევის ადგილი, გარდაცვლილთა რაოდენობა არ აღემატება ორს, ასეთ შემთხვევებში სასამართლოს მიერ განსაზღვრული სანქცია თვისუფლების აღკვეთა ძირითადად წარმოადგენს სანქციის მინიმალურ ოდენობას, რომელიც იზერდება ამ გარემოებებიდან ერთის ან ყველას ერტობლიობის შემთხვევაში და გამოყენებული იყო მაქსიმალური ზღვარიც. თუმცა ობიექტურობა მოოითხოვს აღინიშნოს რომ ერთ შემთხვევაში 276-ე მუხლის მე-7 ნაწილით ბრალდებისას შეგვხვდა პირობითი მსჯავრის გამოყენების შემთხვევაც 6 წლის ვადით.


დიმიტრი ხაჩიძე

გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი დანაშაულებისათვის სისხლის სამართლის კოდექსით მე-40 მუხლით გათვალისწინებული სასჯელებიდან შესაძლოა დაინიშნოს ერთ-ერთი სასჯელი და ასევე დამატებითი სასჯელი, გარდა უვადო თავისუფლების აღკვეთისა.

ყველაზე უფრო მსუბუქი სასჯელი გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი სანაშაულისათვის არის ჯარიმა, ხოლო ყველაზე უფრო მკაცრი სასჯელი თავისუფლების აღკვეთა ვადით თორმეტ წლამდე.

მაგალითად, ყველაზე მსუბუქ სასჯელს ჯარიმას, გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი დანაშაულისათვის ითვალისწინებს სსკ 124-ე მუხლი ,,ჯანმრთელობის ნაკლებად მძიმე ან მძიმე დაზიანება გაუფრთხილებლობით,, ყველაზე მკაცრ სასჯელს 8-12 წლამდე თავისუფლების აღკვეთას კი სსკ 276-ე მუხლი მე-8 ნაწილი  ,,ავტომობილის, ტრამვაის, ტროლეიბუსის, ტრაქტორის ან სხვა მექანიკური ტრანსპორტის მოძრაობის უსაფრთხოების ან ექსპლუატაციის წესის დარღვევა იმის მიერ, ვინც ამ სატრანსპორტო საშუალებას მართავს, ჩადენილი მთვრალ მდგომარეობაში რამაც გამოიწვია ორი ან მეტი ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა.,,

- ჯარიმა შესაძლებელია დაინიშნოს როგორც ძირითად, ასევე დამატებით სასჯელად. ჯარიმის შემთხვევაში, განისაზღვრულია მხოლოდ მინიმალური ოდენობა 2000 ლარი, ხოლო ისეთი დანაშაულებისათვის რომლებზეც პატიმრობა 3 წელზე მეტი ვადით არ არის გათვალისწინებული სასჯელად ჯარიმის მინიმალური ოდენობა არის 500 ლარი. ჯარიმის ოდენობას სასამართლო განსაზღვრავს ჩადენილი დანაშაულის სიმძიმისა და მსჯავრდებულის მატერიალური მდგომარეობის გათვალისწინებით, რომელიც განისაზღვრება მისი ქონებით, შემოსავლით და სხვა გარემოებით. ჯარიმა დამატებით სასჯელად შეიძლება დაინიშნოს იმ შემთხვევაშიც, როდესაც იგი ამ კოდექსის შესაბამისი მუხლით დამატებით სასჯელად გათვალისწინებული არ არის. (გამონაკლისს წარმოადგენს ოჯახში ძალადობის დანაშაული).

- თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევა შესაძლებელია დაინიშნოს როგორც ძირითად, ისე დამატებით სასჯელად. სასჯელი შესაძლოა დაინიშნოს იმ შემთხვევაშიც, როდესაც იგი ჩადენილი დანაშაულისათვის სასჯელად არაა გათვალისწინებული სსკ შესაბამისი მუხლით, თუ დანაშაულის საშიშროების ხასიათის, ხარისხისა და დამნაშავის პიროვნების გათვალისწინებით სასამართლო შეუძლებლად მიიჩნევს შეუნარჩუნოს მას თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლება. უფლების ჩამორთმევა ნიშნავს, რომ მსჯავრდებულს ეკრძალება ეკავოს დანიშვნითი თანამდებობა სახელმწიფო სამსახურში ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში ანდა ეწეოდეს პროფესიულ ან სხვაგვარ საქმიანობას. თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევა ძირითად სასჯელად შეიძლება დაინიშნოს ერთიდან ხუთ წლამდე ვადით, ხოლო დამატებით სასჯელადექვსი თვიდან სამ წლამდე ვადით. უნდა აღინიშნოს, რომ თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევა ძირითად და დამატებით სასჯელად გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი კონკრეტული დანაშაულებისათვის სსკ-ის კონკრეტული მუხლილთ გათვალისწინებული არ არის და შესაბამისად, გამოიყენება როგორც დამატებითი სასჯელი. ხშირად გამოიყენება სასჯელის ეს სახე სსკ 276-ე მუხლით გატვალისიწნებულ დანაშაულებზე ავტოსატრანსპორტო საშუალების მართვის უფლების ჩამორთმევით.

-  საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომა ნიშნავს მსჯავრდებულის უსასყიდლო შრომას ორმოციდან რვაას საათამდე ვადით. საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომა შეიძლება დაინიშნოს როგორც ძირითად, ისე დამატებით სასჯელად. შრომის სახეს და პირობებს განსაზღვრავს პრობაციის ბიურო. საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომა დამატებით სასჯელად შეიძლება დაინიშნოს იმ შემთხვევაშიც, როდესაც იგი სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი მუხლით სასჯელად გათვალისწინებული არ არის. პრაქტიკის შესაბამისად, პრობაციის ბიურო შრომის პირობებს განსაზღვრავს თვითმმართველობასთან, დასუფთავების და სხვა სამსახურებთან შეთანხმებით მაგ. დასუფთავების სამუშაოების წარმოება დასავლეთ საქართველოში ზღვის სანაპიროს დასუფთავება, გამწვანების სამუშაოები და ა.შ.

- გამასწორებელი სამუშაო ინიშნება ერთი თვიდან ორ წლამდე ვადით და მოხდილი უნდა იქნეს მსჯავრდებულის სამუშაო ადგილზე. გამასწორებელი სამუშაოს დანიშვნისას მსჯავრდებულის ხელფასიდან სახელმწიფოს შემოსავალში დაიქვითება თანხა განაჩენით დადგენილი ოდენობით არანაკლებ ხუთისა და არა უმეტეს ოცი პროცენტისა.

- სამხედრო პირის სამსახურებრივი შეზღუდვა, შეიძლება დაინიშნოს მხოლოდ ძირითად სასჯელად. სამხედრო პირის სამსახურებრივი შეზღუდვა ენიშნება სამხედრო მოსამსახურეს სისხლის სამართლის კოდექსის კერძო ნაწილით გათვალისწინებული სამხედრო სამსახურის საწინააღმდეგო დანაშაულის ჩადენისათვის, აგრეთვე სხვა დანაშაულისათვის მსჯავრდებულ სამხედრო მოსამსახურეს სს კოდექსის შესაბამისი მუხლით გათვალისწინებული გამასწორებელი სამუშაოს ნაცვლად. სამხედრო პირის სამსახურებრივი შეზღუდვა ინიშნება სამი თვიდან ორ წლამდე ვადით.

- თავისუფლების შეზღუდვა ნიშნავს მსჯავრდებულის საზოგადოებისაგან იზოლაციის გარეშე მოთავსებას თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში მასზე ზედამხედველობის განხორციელებით. თავისუფლების შეზღუდვა ენიშნება ნასამართლობის არმქონე მსჯავრდებულს ერთიდან ხუთ წლამდე ვადით.

- ვადიანი თავისუფლების აღკვეთა ნიშნავს მსჯავრდებულის საზოგადოებისაგან იზოლაციას და კანონით განსაზღვრულ თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მოთავსებას. ვადიანი თავისუფლების აღკვეთა ინიშნება ექვსი თვიდან ოც წლამდე ვა­დითსასამართლო უფლებამოსილია, დანიშნოს სასჯელის ზომის უდაბლეს ზღვარზე ნაკლები სასჯელი, თუ მხარეებს შორის დადებულია საპროცესო შეთანხმება.

გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი დანაშუალისთვის მაქსიმალური სასჯელი არის 12 წლით თავისფლების აღკვეთა მაგრამ, მიუხედავად ამისა განსაკუთრებით მძიმე კატეგორიის დანაშაულად არც ერთი მათგანი არ ითვლება და შეიძლება ითქვას რომ გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი დანაშაულები იყოფა 2 კატეგორიად- ნაკლებად მძიმე და მძიმე დანაშაულებად. ნაკლებად მძიმეა კატეგორიისაა დანაშააული რომლისთვისაც მაქსიმალური სასჯელი არ აღემატება ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთას, მძიმე ისეთი დანაშაულია, რომლისთვისაც სსკ-ის შესაბამისი მუხლი სასჯელად 5 წელზე მეტი ვადით თავსუფლების აღკვეთას ითვალისწინებს.

დანაშაულის კატეგორად დაყოფას მნიშვნელობა აქვს როგორც სასჯელის განსაზღვრის, მოხდის პროცედურებზე ასევე სასჯელის მოხდისგან პირობით ვადამდე გათავისუფლებაზე, შეწყალებაზე და სხვა საშეღავათო საკითხებზე. გაუფრთხილებელი ბრალით ჩადენილი დანაშუალებისთვის შესაძლებელია სასამართლომ დანიშნოს პირობითი სასჯელი. შეწყალება, ამნისტია, პირობით ვადამდე გათავისუფლება შედარებით უფრო მარტივად გამოიყენება. მაგ. თუ განსაკუთრებით მძიმე კატეგორიის დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირის მიმართ პირობით ვადამდე გათვისუფლება შეიძლება მხოლოდ სასჯელის სამი მეოთხედის მოხდის შემდეგ, მძიმე დანაშაულში მსჯავრდებულის მიმართ ეს შეღავათი შესაძლოა გამოყენებული იყოს ორი მესამედის მოხდის შემდეგ.

არჩილ ჩოფიკაშვილი

სტატიები მომზადდა პროექტ „სტრატეგიული სამართალწარმოება ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებათა დასაცავად“ ფარგლებში, რომელიც მხარდაჭირეილია ფონდი „ღია საზოგადოება-საქართველო-ს მიერ“. სტატიები იხილეთ თანდართულ ფაილში: სტატია
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით, პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციად არ ჩაითვალა, როდესაც უმრავლესობამ ქალაქ ახალციხის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს იურიდიული კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობიდან ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიის წევრი გადააყენა.

2014 წლის ნოემბერში, კოალიცია „ქართული ოცნების“ წარმომადგენლებმა პარტია „თავისუფალი დემოკრატების“ წევრი რიგგარეშე სხდომაზე გადააყენეს კომისიის თავმჯდომარის პოსტიდან. რიგგარეშე სხდომის მოწვევის საფუძველი გახდა პარტია „თავისუფალი დემოკრატების“ ოპოზიციაში გადასვლა და კოალიცია „ქართული ოცნების“ დატოვება.

კომისიის თავმჯდომარეობიდან გადაყენებული საკრებულოს წევრი სამართლებრივი გზით დაუპირისპირდა პოლიტიკური ნიშნით სავარაუდო დისკრიმინაციულ მოპყრობას.

მიუხედავად იმისა, რომ ოპოზიციაში გადასვლა ცალსახად იყო იურიდიულოი კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობიდან გადაყენების ერთადერთი საფუძველი და ამას აშკარად ცხადყოფდნენ საქმის გარემოებები, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ პოლიტიკური შეხედულების ნიშნით დისკრიმინაციად არ შეაფასა მოცემული შემთხვევა.

უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ:

„..კომისიის შექმნა, მისი თავმჯდომარის არჩევა და თანამდებობიდან გადაყენების საკითხი საკრებულოს დისკრეციას მიეკუთვნება.. საკრებულოს წევრების მიერ მათთვის დაკისრებული მოვალეობის შესრულება, რიგგარეშე სხდომაში მონაწილეობის მიღება და ამა თუ იმ კანდიდატურისთვის ხმის მიცემა ან არ მიცემა, ვერ ჩაითვლება დისკრიმინაციად. საკრებულოს წევრი ამ დროს სარგებლობს მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილებით, რომლის განხორციელებითაც არ მომხდარა [თანამდებობიდან გადაყენებული პირის] პოლიტიკური ნიშნით შევიწროვება და განსხვავებული მოპყრობა, აღნიშნულის, როგორც დისკრიმინაციული მოპყრობის განხილვა არასწორია, რადგან საკრებულოს მიერ პოლიტიკური საქმიანობის განხორციელებისას ბუნებრივია, რომ ხდება პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღება, როდესაც მიღებული გადაწყვეტილება მისაღებია ერთი პოლიტიკური ჯგუფისათვის და მიუღებელია მეორე ჯგუფისათვის.. „

ქვედა ინსტანციის სასამართლოები ასევე მიუთითებდნენ, რომ:

„.. ფრაქცია ქართულ ოცნებას შეეძლო რიგგარეშე სხდომის მოწვევა დაესაბუთებინა იმით, რომ [თანამდებობიდან გადაყენებული პირის] პოლიტიკური ხედვები განსხვავდებოდა უმრავლესობის მიზნებისა და ამოცანებისაგან, რის გამოც ხელი ეშლებოდა კომისიას საქმიანობაში..”

სასამართლოს ასეთ მიდგომას თუ გავიზიარებთ, კანონგარეშე ქმედებად არ ჩაითვლება ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიის წევრობის გამო წარმომადგენლობითი ორგანოს წევრის არახელსაყრელ მდგომარეობაში ჩაყენება, რაც სამსახურის დაკარგვაში გამოიხატება.

მაგრამ რამდენად მოდის შესაბამისობაში მსგავსი მიდგომა დემოკრატიული სახელმწიფოს მოწყობის პრინციპებთან.

ევროპის საბჭოს მიდგომას თუ გავიზიარებთ, “დემოკრატიულ პარლამენტში ოპოზიციის უფლებებისა და პასუხისმგებლობის შესახებ პროცედურული გზამკვლევი” სავალდებულოდაც კი განსაზღვრავს, რომ საპარლამენტო ასამბლეის სულ მცირე 1 კომიტეტს უნდა თავმჯდომარეობდეს ოპოზიციის წევრი. ასევე, განსაზღვრავს, რომ იმ კომიტეტის თავმჯდომარეობა, რომელიც უკავშირდება მთავრობის საქმიანობის მონიტორინგს, მაგალითად, როგორიცაა – საბიუჯეტო-საფინანსო კომიტეტი, აუდიტის კომიტეტი, ან კომიტეტი რომელიც ზედამხედველობს დაზვერვის და უშიშროების სამსახურებს, სასურველია მიენიჭოს ოპოზიციის წარმომადგენელს. (ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის N 1601 რეზოლუციით დამტკიცებული – გზამკვლევი, მუხლი 13.3.1. ბმული: http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17626&lang=EN).



უზენაესი სასამართლოს მიერ გაკეთებული ზემოთ მოყვანილი განმარტებით, პრაქტიკულად გამოირიცხა წარმომადგენლობით ორგანოში შრომით-სამართლებრივ ურთიერთობებში დისკრიმინაციის აკრძალვა.



სხვა სიტყვებით, პარლამენტში, საკრებულოებში, არჩევით თანამდებობებზე დანიშნული პირების მიმართ დასაშვები იქნება და ობიექტურად გამართლებულად ჩაითვლება ოპოზიციური პოლიტიკური ძალის წარმომადგენლის მიმართ არახელსაყრელი მოპყრობა განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების გამო.



დისკრიმინაციის აკრძალვა უნდა ეხებოდეს წარმომადგენლობით ორგანოებში სახელმწიფო პოლიტიკის განსაზღვრასთან დაკავშირებულ თანამდებობაზე სამსახურსაც. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მსგავსი მიდგომა წაახალისებს პრაქტიკას, რომლითაც შეუძლებელი გახდება, რომ საკრებულოს კომისიას თუ საპარლამენტო კომიტეტს თავმჯდომარეობდეს ოპოზიციური პარტიის წევრი. ასეთი მიდგომა სარგებლის მომტანი არ იქნება დემოკრატიულ პრინციპებზე დაფუძნებული სახელმწიფოს მშენებლობისთვის.
როგორც ამ საკითხზე ერთ-ერთ სტატიაში უკვე ვისაუბრეთ,[1] პრაქტიკაში არაერთგვაროვანი აღმოჩნდა სასამართლოების მიდგომა იმ საკითხისადმი, დისკრიმინაციის შესახებ დავა უნდა განიხილოს სამოქალაქო თუ ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ, მაშინ, როდესაც საქმეში მოპასუხედ სახელმწიფო დაწესებულება, ადმინისტრაციული ორგანო გვევლინება.

საყურადღებოა, რომ სასამართლოში დისკრიმინაციის საქმეთა განხილვის წესებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს. ეს მიანიშნებს იმაზე, რომ დისკრიმინაციის შესახებ დავები, ერთი შეხედვით, სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოების განსახილველი უნდა იყოს, რამდენადაც სამოქალაქო კოდექსი კერძო პირებს შორის ურთიერთობებს აწესრიგებს. მაგრამ რა ხდება იმ შემთხვევებში, როდესაც მოპასუხე სახელმწიფო დაწესებულებაა და არა კერძო პირი, რის გამოც, ასეთი საქმე ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლოს წარმოებაში ხვდება. მსგავსი შემთხვევების მოწესრიგება უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკამ უკვე განსაზღვრა, ბოლოდროინდელი საინტერესო გადაწყვეტილებებით.

რამდენიმე ასეთ საქმეში ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს გადაუგზავნა განსახილველად. სამოქალაქო საქმეთა სასამართლომ კი საკითხის გადაწყვეტა, თუ რომელმა სასამართლომ უნდა განიხილოს სახელმწიფო დაწესებულების წინააღმდეგ დისკრიმინაციის საქმე, სწორედ საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მიანდო.

ერთ-ერთ საქმეში მოსარჩელე ადმინისტრაციულ ორგანოს დაუპირისპირდა დისკრიმინაციის შესახებ დავაში და დისკრიმინაციული მოპყრობის გამო ითხოვდა სამსახურიდან გათავისუფლების ბრძანების ბათილობას. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, რომ, ერთის მხრივ, სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ ბრძანების კანონიერების საკითხის შესწავლისგან დამოუკიდებლად სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოში დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის საკითხის განხილვა ცალკე წარმოების გზით არამართებული იქნებოდა. ეს იმიტომ, რომ საქმეში ძირითად სასარჩელო მოთხოვნას ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ გამოცემული აქტის (სამსახურიდან გათავისუფლების ბრძანების) ბათილობა წარმოადგენდა, რასაც საფუძვლად ედო დისკრიმინაციული მოპყრობა.

ვინაიდან ძირითადი სასარჩელო მოთხოვნა – გათავისუფლების ბრძანების ბათილობა -გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული (საჯარო) კანონმდებლობიდან, ხოლო ამ მოთხოვნის ერთ-ერთ საფუძველს წარმოადგენდა დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა, პროცესის ეკონომიურობის, მართლმსაჯულების სწრაფად და ეფექტურად განხორციელების, მოქალაქეთა ინტერესების გათვალისწინებით, სამსახურიდან გათავისუფლების ბრძანების კანონიერების შემოწმებისას, სასამართლოს მხრიდან უნდა მომხდარიყო ამ სასარჩელო მოთხოვნების ერთობლივად განხილვა და არა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად, ცალ-ცალკე – აღნიშნა უზენაესმა სასამართლომ. ამდენად, მოცემული საქმე მთლიანად დაექვემდებარა ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას განსახილველად.

ამავდროულად, მხედველობაშია მისაღები კიდევ ერთი საქმე, რომელშიც, ზემოაღნიშნული შემთხვევისგან განსხვავებით, უზენაესმა სასამართლომ ადმინისტრაციული დაწესებულების წინააღმდეგ წარმოებული დისკრიმინაციის საქმე სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს დაუქვემდებარა განსახილველად.

ამ საქმეში მოსარჩელის მოთხოვნას არ წარმოადგენდა ადმინსტრაციული ორგანოს ბრძანების ბათილობა. ძირითადი სასარჩელო მოთხოვნა არ იყო წმინდა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ხასიათის. სასარჩელო მოთხოვნას მხოლოდ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა და მორალური ზიანის ანაზღაურება წარმოადგენდა. ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ აქაც დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის ნაწილში საქმე განსახილველად სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს გადაუგზავნა. სამოქალაქო საქმეთა სასამართლომ სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ სასამართლოებს შორის საქმის განხილვის განსჯადობა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში აქცია სადავოდ.

უზენაესმა სასამართლომ კი ამ საქმეზე განაცხადა, რომ, ვინაიდან სადავო სამართალურთიერთობა არ გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული (საჯარო) სამართლის კანონმდებლობიდან და სასარჩელო მოთხოვნა დაფუძნებული იყო მხოლოდ სამოქალაქო სამართლის ნორმებზე, სარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილების ძირითად სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა სამოქალაქო კანონმდებლობით მოწესრიგებული ურთიერთობა. ამიტომ, მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველიც კერძო-სამართლებრივი იყო.

შესაბამისად, დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის ნაწილში ეს დავა სწორედ სამოქალაქო საქმეთა სასამართლოს დაექვემდებარა. მაგრამ საინტერესოა, რომ ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლომ მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ნაწილში საქმე თვითონ დაიტოვა ცალკე წარმოებაში, რაც არ უნდა იყოს მართებული მიდგომა, ვინაიდან დისკრიმინაციის შედეგად მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მოთხოვნა არსებთად არის მიბმული დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის სასარჩელო მოთხოვნასთან. ამდენად, მათი ცალ-ცალკე განხილვა არ უნდა ჩაითვალოს სწორად.

რომ შევაჯამოთ განვითარებული სასამართლო პრაქტიკა, საქმეები, რომლებშიც ძირითადი სასარჩელო მოხოვნა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ხასიათისაა, მაგალითად, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ბათილობა და ბათილობის ერთ-ერთ საფუძვლად დისკრიმინაციაა დასახელებული, მაშინ მსგავსი საქმე ადმინისტრაციულ საქმეთა სასამართლოს დაექვემდებარება განსახილველად. მეორეს მხრივ, ის საქმეები, რომლებშიც პირი საჯარო დაწესებულებას ედავება დისკრიმინაციას და მოითხოვს დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენას, მაგრამ მისი სასარჩელო მოთხოვნა არა საჯარო სამართლის, არამედ მხოლოდ სამოქალაქო სამართლის ნორმებს ეფუძნება, მაშინ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის შესახებ დავას სამოქალაქო საქმეთა სასამართლო განიხილავს.

სხვა სიტყვებით, დისკრიმინაციის შესახებ საქმე სამართლებრივი ბუნებით სამოქალაქო საქმეთა კატეგორიას მიეკუთვნება და სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას ექვემდებარება განსახილველად, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სასარჩელო მოთხოვნები გამომდინარეობენ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი კანონმდებლობიდან და ამ სასარჩელო მოთხოვნებს საფუძვლად უდევს დისკრიმინაციული მოპყრობა (დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა).